Yılan Hikayesine Dönen Datça Devlet Hastanesini KİM YAPSIN?

Kazım YILMAZ
TOKİ

Döviz	Alış	Satış
Dolar	1.5033	1.5106
Euro	1.9179	1.9272

    Binlerce insanın ölümüne neden olan depremler, Haiti'den sonra Şili'yi de vurdu. Büyüklüğü 8,8 olarak açıklanan depremin, Haiti'nin 7,0 büyüklüğündeki depreminden yaklaşık 500 kat daha fazla enerjiyi açığa çıkardığı söyleniyor.

    Dünyanın çeşitli yerlerinde her gün binlerce deprem oluyor. Bunların hepsi de Haiti ve Şili'deki gibi büyük deprem olmuyor. Daha doğrusu, dünyanın pek çok yerinde yüzlerce küçük deprem oluyor. Biz bunların hepsini hissetmiyoruz. Hissedilen küçük depremler ise, bazen olacak büyük depremlerin habercisi olabiliyor. Bu nedenle yerkürenin dört bir yanına yerleştirilmiş binlerce “sismograf“, depremlerle ilgili sürekli kayıt tutuyor. İşte bugün deprem kayıtlarını tutan sismografların, nasıl çalıştığını ve de geçmişini size anlatmaya çalışacağım.

    Günümüzde sismograflardan elde edilen bilgiler sayesinde depremlerin büyüklüğünü, yerini (merkez üssünü) ve saatini saptayabiliyoruz. Sismograflar bunu, deprem sırasında yeryüzünde meydana gelen konum değişikliklerini kaydederek sağlıyor. Depremler, üzerinde durduğumuz yeryüzünü yukarı-aşağı, kuzey-güney, doğu-batı gibi farklı yönlere hareket ettirebiliyor. Bir sismograf ise farklı yönlere doğru gelişen bu hareketleri, üç ayrı düzenek sayesinde belirleyebiliyor.

    Sismografta sarkaca benzeyen üç düzenek, tek bir dayanaktan destek alır ve bunların ucunda da ağırlıklar bulunur. Bu üç ağırlıktan ikisi yatay, diğeriyse dikey hareketleri kaydetmeye yarar. Yatay hareketleri saptayanlar telle, dikey hareketi saptayan ise yayla, dayanağın merkezindeki taşıyıcıya bağlıdır. Ağırlıkların, dayanağın merkezine bu şekilde bağlı olması, sarsıntı sırasında hareketsiz kalmalarını sağlar. Bir depremde kayıt silindiri sarsıntının etkisiyle hareket ederken, düzeneklere bağlı kayıt kalemi de yer hareketlerini silindir üzerindeki kâğıda kaydeder. Bu kayıtlar sonrasında elde edilen grafiğe ise “sismogram” adı verilir.

    Günümüz gözlem evlerinde anlattığım gibi çalışan, ama sarsıntıları elektronik olarak kaydeden, bilgileri anında merkeze aktaran çok daha gelişmiş sismograflar kullanılmaktadır. Geçmişte küçük büyük yüzlerce deprem sismografla kaydedilirken, farklı ölçekler temel alındığından, doğru yorum yapılamadığını fark eden Charles Francis Richter, “bütün istasyonların aynı ölçümü yapmasını sağlayacak bir ölçek bulursak, depremleri izlerken tüm dünyanın aynı dili konuşmasını da sağlarız” diyerek yola çıkmış, sonuçta büyüklüğe dayalı bir ölçek bulmuştur. Richter'in bilgi bütünlüğü sağlayan bu logaritmik ölçeği, günümüzde yaygın olarak kullanılmaktadır.

    Bilinen ilk sismograf, 2. yüzyılda Çin bilim adamı Chang Heng tarafından yapmıştır. Bu sismograf çok değişik ve ilginç olduğundan, size ayrıntılı olarak anlatmaya çalışacağım. Söz konusu alet topraktan yapılmış orta boy bir çömleğin geniş kısmına yapıştırılmış, ağızlarında küçük bir top bulunan sekiz ejderha başından oluşmaktadır. Ayrıca her ejderha başının altında, ağzı açık olarak duran kurbağa heykelleri bulunuyormuş. Bir deprem olduğunda, ejderhaların ağzındaki toplardan biri ya da birkaçı kurbağaların ağzına düşüyormuş. İşte böylece düşen top sayısına göre, depremin yeri ve şiddeti hakkında bilgi sağlanıyormuş…

    Deprem üzerine yapılan bilimsel çalışmaların tarihi ise çok eski değil. Bu nedenle 18. yüzyıla kadar oluşan çok az deprem kayıtlara geçmiş. Ayrıca depremlerin gerçek sebebi de fazla anlaşılamamış. Pek çok kimse, depremlerin insanlar için bir ceza olduğuna ve tanrının asi kullarını bu yolla cezalandırdığına inanmış. Sözgelimi 16. yüzyılda bir İtalyan bilgin depremden korunmak için, bütün binaların duvarına Merkür ve Satürn heykelleri konulmasını önermiş.

    O dönemde depremlerin sebebini tuhaf ve hayali sonuçlara da bağlıyorlarmış. Örneğin, yerin altındaki mağaralarda bulunan havanın dışarı püskürmesi depremleri meydana getirirmiş. Ya da öküz başını salladığı zaman, boynuzların arasında duran dünyanın titremesiyle deprem meydana gelirmiş!
    Anadolu'daki depremlere gelince, Milattan Sonra 11 yılına kadar inen tarihsel kayıtlar bulunmaktadır. Bu kayıtlar incelendiğinde, son 2 bin yılda çok sayıda şiddetli yani yıkıcı deprem olduğu anlaşılır. Örneğin, bu kayıtlara göre Tokat/Niksar'da en az 14 tane yıkıcı deprem olmuştur. Erzincan dolayında meydana gelen 23 yıkıcı depremin beşinde ise Erzincan yerle bir olmuştur. 

      Bizim Gölcük depremine gelince, Şili depreminin yanında oldukça küçük kalıyor. Şili'de meydana gelen deprem, son 100 yılın beşinci büyük depremi olarak kabul ediliyor. Türkiye'deki faylar ise, Şili'deki gibi büyük bir enerji depolayan uzunlukta değiller. Bu nedenle Şili'deki gibi bir depremin, bizde yaşanması pek mümkün değil. Ama Marmara'da, yine de 7'nin üzerinde büyüklükte deprem bekleniyor tabii…